Studenten op zoek naar ottergoud

Foto: Jarin Dijkgraaf & Tim ten Have

Ierland: onderzoek op afgelegen eilanden

Lilly Erdmann en Tim Meijers, beiden laatstejaarsstudenten van de masteropleiding Forest and Nature Conservation aan de Wageningen Universiteit, voerden hun onderzoek uit in Ierland.

Tim kwam in contact met Stichting Otterstation Nederland via Addy, die hem eerder lesgaf tijdens zijn bacheloropleiding Toegepaste Biologie aan de Aeres Hogeschool. Tijdens een diploma-uitreiking van een vriend kwamen zij elkaar opnieuw tegen. Toen Addy vertelde dat hij nog stagiaires zocht voor zijn onderzoeksprojecten, hoefde Tim niet lang na te denken. Samen met Lilly besloot hij de uitdaging aan te gaan.

Net als de studenten in Schotland hadden Lilly en Tim te maken met wisselvallige weersomstandigheden. Hun grootste uitdaging lag echter ergens anders. Hun onderzoeksgebied bestond ook uit verschillende eilanden die niet altijd eenvoudig bereikbaar zijn. Voor vervoer waren zij afhankelijk van lokale contacten en beschikbare boten. Omdat het huren van een boot met schipper kostbaar was, moesten zij hun veldwerk zorgvuldig plannen en slim gebruikmaken van de mogelijkheden die zich voordeden.

Foto: Addy de Jongh

Portugal: vroeg uit de veren

Ook Jelle Dijkstra levert een bijdrage aan het onderzoek. Jelle studeert Biology aan de Rijksuniversiteit Groningen en bevindt zich momenteel in het eerste jaar van zijn masteropleiding. Voor zijn onderzoek verbleef hij in Portugal.

Waar de andere studenten vooral werden uitgedaagd door wind, regen of logistieke problemen, had Jelle met een heel ander obstakel te maken. Hij moest namelijk heel vroeg uit bed om spraints te verzamelen voordat deze door de zon uitdroogden. Daarnaast heeft hij, in tegenstelling tot sommige andere stagiaires, geen otters in het wild kunnen bewonderen. Door de steile kliffen en de ruige zee waren de dieren moeilijk te spotten.

Hoewel je zou verwachten dat de otter mensen vermijdt, ontdekten Addy en Jelle tijdens hun onderzoek tot hun verrassing dat de dieren ook bij een drukbezochte toeristische locatie ’s nachts actief waren.

Foto: Addy de Jongh

Ottergoud

De spraints waar de studenten naar op zoek gaan, lijken voor de meeste mensen misschien gewoon uitwerpselen, maar voor onderzoekers zijn ze puur "ottergoud": van onschatbare waarde.

Uit deze spraints kunnen namelijk veel belangrijke gegevens worden gehaald. Zo kan op individu-niveau worden vastgesteld welke otter de spraint heeft achtergelaten, of het om een mannetje of vrouwtje gaat en wat er op het menu staat. Ook kan meer inzicht worden verkregen in het leefgebied (home range) van een individuele otter door de resultaten te vergelijken met andere spraints die in hetzelfde gebied zijn gevonden.

Onder water zoeken naar DNA

Naast het onderzoek naar spraints verzamelen de studenten samen met Addy ook e-DNA-monsters uit het zeewater. Daarbij wordt het DNA verkregen door handmatig liters zeewater door een filter te pompen. De watermonsters worden vervolgens meegenomen naar het laboratorium, waar het aanwezige DNA wordt geanalyseerd.

Met deze techniek kan worden vastgesteld welke soorten in en rond het water leven. Daarnaast biedt het onderzoek waardevolle inzichten in de kwaliteit en conditie van het ecosysteem in relatie tot klimaatverandering.

Vervolgens kunnen de resultaten van het spraintonderzoek en de e-DNA-analyses met elkaar worden vergeleken. Hierdoor ontstaat een beter beeld van het leefgebied en het voedselpatroon van de otter. Heeft een otter bijvoorbeeld een voorkeur voor bepaalde prooi-soorten die in het water voorkomen? Is de otter een kieskeurige eter of eet hij vooral wat beschikbaar is? En verschillen deze voorkeuren misschien per individu, net zoals bij mensen? Waar de één dol is op spruitjes, haalt de ander er liever zijn neus voor op.

Kaarten van het leefgebied

Naast de analyses in het laboratorium worden de gevonden spraints en het verzamelde e-DNA verwerkt in een GIS (Geografisch Informatiesysteem). In dit systeem worden de exacte vindplaatsen plus foto’s van de spraints en e-DNA vastgelegd en geanalyseerd. Wanneer alle gegevens zijn ingevoerd, kunnen de stagiaires kaarten maken die inzicht geven in de verspreiding van otters binnen het onderzoeksgebied.

Deze kaarten laten zien waar individuele otters zich bevinden en welke gebieden zij gebruiken. Door verschillende kaarten over elkaar heen te leggen, kunnen onderzoekers patronen ontdekken in het ruimtegebruik van de dieren. Zo kan worden onderzocht hoe groot het leefgebied van een otter is, of leefgebieden van verschillende otters elkaar overlappen en of de routes die otters afleggen elkaar kruisen.

Ook analyseren de stagiaires beelden van de wildcamera’s. Wildcamera’s zijn camera’s die automatisch beelden vastleggen, zodra er een dier langs loopt. Daarmee kunnen zij niet alleen zien hoeveel otters er worden waargenomen, maar ook meer leren over hun gedrag, wanneer de otters actief zijn en wat de invloed van eb en vloed is.

Een completer beeld van de kustotter

Door de resultaten van het spraintonderzoek, de e-DNA-analyses, de GIS-kaarten en de camerabeelden met elkaar te combineren, ontstaat uiteindelijk een steeds completer beeld van de otter en zijn leefomgeving. Op deze manier krijgen onderzoekers niet alleen meer inzicht in waar otters leven, maar ook in wat zij eten, hoe zij zich door het landschap bewegen en hoe gezond hun leefgebied is.

Dankzij de inzet van de stagiaires komt er stap voor stap meer kennis beschikbaar over deze bijzondere dieren en hun leven langs de Europese kusten.

Het onderzoek is hiermee nog niet afgerond. In een later stadium krijgen de otters GPS-zenders, waardoor zij op de voet gevolgd kunnen worden. Ook zal er vervolgonderzoek worden uitgevoerd in andere landen.

Addy is de stagiaires dankbaar dat zij zo enthousiast en methodisch meewerken aan het onderzoek. Het zal veel mooie inzichten opleveren die bijdragen aan de bescherming van otters die aan de kust leven.

Foto: Jarin Dijkgraaf & Tim ten Have

Foto: Addy de Jongh & Lilly Erdmann